Kunstwerkplaats De Zandberg draagt de naam van een klein gehucht in West Vlaanderen. In 1958 bouwde men hier in Harelbeke een kerk en een jongensschool. De leerlingen zijn allang verdwenen. In het pand werken nu vierendertig kunstenaars met een verstandelijke beperking. Opmerkelijk genoeg wordt speciaal op deze plek, eens per jaar een bedevaart gehouden voor Sint Rita, patroonheilige voor de ‘onmogelijke gevallen en hopeloze zaken’… Verricht zij hier nog steeds haar wonderen of is zij in de tijd verdwenen?

Een korte geschiedenis
Kunstwerkplaats De Zandberg kent een lange voorgeschiedenis. In het glooiende heuvellandschap rond het dorpje Zwevegem in West Vlaanderen stond ooit een woonhuis met een oude schaapskooi en een molen. De schaapskooi werd verbouwd tot Atelier Het Molenhuis, waar twaalf talentvolle kunstenaars met een verstandelijke beperking onderdak vonden. In 1995 verlieten zij de dagbesteding van de zorginstelling vzw Feniks en begonnen met begeleider Luc Vandierendonck en beeldend kunstenaar Bart Vandevijvere aan een artistiek avontuur.*
De sfeer in Het Molenhuis was er één van Vlaamse gemoedelijkheid. Vandierendonck  is ervan overtuigd dat het voor iedere kunstenaar noodzakelijk is om onafhankelijk te kunnen denken en handelen. De vrijheidsbeperkende maatregelen die met de beste bedoelingen vanuit de instellingen werden gehanteerd, deden daar afbreuk aan. Het idee was dat alleen vanuit de autonomie persoonlijke kunst ontstaat. Daarom werden kunstenaars naast het maken van beeldend werk ook betrokken bij de voorbereiding van tentoonstellingen, het werken in de artotheek en het ontvangen van bezoekers.
De professionele organisatievorm en de verzelfstandiging van deze kunstenaars vielen weldra op. Zo ontstond een netwerk met veel expertise. Hedendaagse kunstenaars, collega’s uit musea en onderwijs én kunsthistorici vormden een theoretisch denkkader rond de vraag naar de plaats van de kunstenaar met een beperking binnen de culturele maatschappij. 
De opgebouwde expertise leidde tot de oprichting van vzw Wit.h, een sociaal artistieke werkplaats waar men niet handelt vanuit de integratiegedachte, maar vanuit ‘inclusie’.** Bedoeld wordt dat mensen met een beperking geen speciale groep vormen, maar er gewoon bij horen. Inmiddels is vzw Wit.h opgenomen in het zogenaamde Kunstendecreet dat een open en samenhangend kader biedt voor alle kunstvormen in Vlaanderen. Wit.h is niet meer verbonden aan een zorginstelling, werkt autonoom en geeft alle aandacht aan de artisticiteit van de kunstenaar. Deze vorm van werken is uniek in Vlaanderen en beslist te moeite van het volgen waard.

Kunstwerkplaats De Zandberg
De kunstenaars in Het Molenhuis kampten al snel met ruimtegebrek. Schilderijen lagen tot de nok toe opgestapeld in het atelier en ook de artotheek werd stampvol. Noodgedwongen verhuisde men naar een voormalig schoolgebouw in Harelbeke en daarmee veranderde de naam in Kunstwerkplaats De Zandberg. 
De landelijke omgeving werd ingeruild voor die van een dorp, maar huidig coördinator Sabrine Vyt is blij met de locatie. De klaslokalen zijn hier zo ruim dat de kunstenaars kunnen uitzwermen tot in alle hoeken van het gebouw. Zij bepalen zelf wat zij nodig hebben aan materiaal en ondersteuning. Wil iemand weven, dan komt er een weefgetouw. Wil iemand kleien, dan wordt dat aangeboden. De meeste doelstellingen van Het Molenhuis gelden nog steeds en de kunstenaars van het eerste uur zijn dan ook op sociaal en artistiek vlak goed verzelfstandigd. Het verschil met de beginnelingen is duidelijk, maar ook zij krijgen alle gelegenheid hun persoonlijke weg te vinden. 
Wie hier een kijkje neemt, wacht een stijlvolle ambiance. De koele, bruine en beige betegelde schoolgangen doen wel denken aan een kunstacademie. Ook hier zijn de gangen weer volgestouwd met materialen en ook de klaslokalen puilen uit met kunstwerken. Vooral de textielafdeling oogt intrigerend, originele creaties hangen op kleerhangers en kleine boekjes van stof liggen uitnodigend op belangstellenden te wachten. In het keramieklokaal staan objecten te drogen en ruikt het intens naar gedroogde aarde. Een van de kunstenaars heeft zich een kamer toegeëigend en werkt hier iedere dag bijzonder geconcentreerd tussen een berg verzamelde spullen. Zijn omgeving blijft zo een voortdurende inspiratiebron. 
“Toch willen wij juist geen academie zijn”, vertelt Vyt. “Hier in deze kunstwerkplaats mogen kunstenaars vrij hun ding doen en zij krijgen daar veel tijd voor. Zij krijgen de kans te experimenteren maar ook te mislukken. Ze ontmoeten er andere kunstenaars en zo ontstaat een broeinest van ideeën. Uniek is dat we samenwerken met het Steunpunt Beeldende Kunst Zwevegem, een organisatie die inclusie nastreeft en alle activiteiten, van tentoonstellingen tot workshops, voor zowel hedendaagse kunstenaars als kunstenaars met een beperking organiseert. Bovendien werken de kunstenaars mee aan de nationale en internationale kunstprojecten die Wit.h aanbiedt. Zij werken er samen met hedendaagse kunstenaars. De term Outsider Art gebruiken we hier niet. Het doet geen recht aan de kunstenaar met een beperking, het benadrukt juist het verschil met andere kunstenaars.” 

Werk aan de winkel voor Sint Rita
‘Kunst creëert ontmoeting’ was het uitgangspunt van het eerste uur. Immers, door het maken van kunst kun je de ander ontmoeten. Ook Kunstwerkplaats De Zandberg hangt dit credo aan. Men biedt de kunstenaars binnen en buiten het gebouw zo veel mogelijk gelegenheid ontmoetingen aan te gaan. Het is alleen jammer dat dit nog wat wordt beperkt door zorgfactoren. Werken tussen precies negen en vier uur bijvoorbeeld of het ontbreken van vervoer op tussenliggende tijden, zijn problemen die nog opgelost moeten worden. Er wordt aan gewerkt. Ik wens Sabrine Vyt en haar team toe dat daar inderdaad snel oplossingen voor komen. En wie weet, kan wonderdoener Sint Rita hier nog eens haar licht op laten schijnen…

* Vzw is een Vlaamse afkorting voor ‘Vereniging zonder winstoogmerk’
** Wit.h; ‘wit’ staat voor iedere kleur en ‘h’ voor handicap


Tekst Phia Verstraete

Categorieën: Uncategorized

0 reacties

Geef een reactie

Avatar placeholder

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *